Η ιστορική απόφαση που άλλαξε την πορεία της Ελλάδας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι άγνωστες διπλωματικές διαπραγματεύσεις, οι εδαφικές απαιτήσεις του Άξονα, ο φόβος ενός νέου Εθνικού Διχασμού και όσα αποκάλυψε ο Ιωάννης Μεταξάς στους δημοσιογράφους στις 30 Οκτωβρίου 1940. Πίσω από μια ιστορική λέξη κρυβόταν μια ολόκληρη μάχη για την επιβίωση της Ελλάδας
Η 28η Οκτωβρίου 1940 αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ημερομηνίες της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Είναι η ημέρα κατά την οποία η Ελλάδα, μια χώρα μικρή σε πληθυσμό, περιορισμένη σε στρατιωτικά μέσα και εκτεθειμένη στις επιδιώξεις ισχυρότερων κρατών, αρνήθηκε να αποδεχθεί την επιβολή ξένης κυριαρχίας στο έδαφός της. Το ιστορικό «Όχι» απέναντι στο τελεσίγραφο της φασιστικής Ιταλίας δεν σηματοδότησε απλώς την είσοδο της χώρας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αποτέλεσε μια απόφαση με βαθύτατες πολιτικές, στρατιωτικές, διπλωματικές και κοινωνικές συνέπειες, η οποία επηρέασε καθοριστικά τη θέση της Ελλάδας στη διεθνή ιστορία και σφράγισε τη συλλογική μνήμη του ελληνικού λαού.
Πίσω όμως από τη συμβολική δύναμη της λέξης «Όχι» υπήρχε μια πραγματικότητα πολύ πιο σύνθετη από την εικόνα μιας στιγμιαίας πατριωτικής αντίδρασης. Προηγήθηκαν μήνες αυξανόμενων ιταλικών προκλήσεων, μυστικών διπλωματικών διερευνητικών επαφών, στρατιωτικής προετοιμασίας, αβεβαιότητας για τις προθέσεις της ναζιστικής Γερμανίας και σοβαρών φόβων για ενδεχόμενο εδαφικό ακρωτηριασμό της χώρας. Ο Ιωάννης Μεταξάς γνώριζε ότι η απόρριψη του τελεσιγράφου θα μπορούσε να οδηγήσει την Ελλάδα σε έναν πόλεμο με καταστροφικές συνέπειες. Γνώριζε όμως, όπως ο ίδιος εξήγησε αργότερα, ότι η αποδοχή των ιταλικών απαιτήσεων ενδεχομένως να οδηγούσε σε κάτι ακόμη χειρότερο: στην εκούσια κατάργηση της εθνικής ανεξαρτησίας.
Η ουσιαστικότερη αποκάλυψη για το παρασκήνιο της απόφασης πραγματοποιήθηκε μόλις δύο ημέρες μετά την έναρξη του πολέμου. Στις 30 Οκτωβρίου 1940, ο Μεταξάς συγκέντρωσε τους ιδιοκτήτες και αρχισυντάκτες των αθηναϊκών εφημερίδων και τους παρουσίασε, εμπιστευτικά, το σκεπτικό που είχε καθορίσει την ελληνική στάση. Η στενογραφημένη καταγραφή αυτής της συνάντησης αποτελεί ένα εξαιρετικά σημαντικό ιστορικό τεκμήριο, επειδή αποτυπώνει όχι μόνο τις διπλωματικές πρωτοβουλίες που είχαν προηγηθεί, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο ο Έλληνας πρωθυπουργός αντιλαμβανόταν τη διεθνή συγκυρία, τα συμφέροντα της χώρας και τις πιθανότητες επιβίωσής της.
Η συγκεκριμένη μαρτυρία παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για έναν ακόμη λόγο. Ο άνθρωπος που απέρριψε την απαίτηση της φασιστικής Ιταλίας κυβερνούσε ο ίδιος την Ελλάδα δικτατορικά από την 4η Αυγούστου 1936. Το καθεστώς του είχε καταργήσει βασικές δημοκρατικές ελευθερίες, είχε επιβάλει λογοκρισία και είχε διώξει πολιτικούς αντιπάλους. Επομένως, η ιστορική κατανόηση της απόφασής του απαιτεί να διαχωριστεί η υπεράσπιση της εθνικής κυριαρχίας από την αξιολόγηση της εσωτερικής πολιτικής του καθεστώτος.
Ογδόντα έξι χρόνια αργότερα, η ιστορία της 28ης Οκτωβρίου εξακολουθεί να θέτει ένα θεμελιώδες ερώτημα: Τι σημαίνει πραγματικά η ανεξαρτησία ενός κράτους, όταν η αποφυγή του πολέμου προϋποθέτει την παράδοση της ελευθερίας του;
Η Ευρώπη βρισκόταν ήδη στις φλόγες και η Ελλάδα προσπαθούσε να παραμείνει ουδέτερη
Το φθινόπωρο του 1940 η ευρωπαϊκή ήπειρος είχε μετατραπεί σε πεδίο πρωτοφανούς στρατιωτικής αναμέτρησης. Η ναζιστική Γερμανία είχε ήδη καταλάβει την Πολωνία, τη Δανία, τη Νορβηγία, το Βέλγιο, την Ολλανδία και τη Γαλλία, ανατρέποντας μέσα σε λίγους μήνες τις ισορροπίες που είχαν διαμορφωθεί μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η Μεγάλη Βρετανία συνέχιζε να αντιστέκεται, ενώ η Ιταλία του Μπενίτο Μουσολίνι, επιδιώκοντας να ενισχύσει τη θέση της ως μεσογειακή αυτοκρατορική δύναμη, αναζητούσε ευκαιρίες επέκτασης στα Βαλκάνια και στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Ελλάδα είχε κάθε λόγο να επιθυμεί την αποφυγή της εμπλοκής. Οι πληγές της Μικρασιατικής Καταστροφής και των μεγάλων πολιτικών συγκρούσεων του Μεσοπολέμου δεν είχαν επουλωθεί πλήρως, ενώ οι στρατιωτικές και οικονομικές δυνατότητες της χώρας δεν μπορούσαν να συγκριθούν με εκείνες των μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων. Η κυβέρνηση Μεταξά προσπάθησε να ακολουθήσει πολιτική ουδετερότητας, αποφεύγοντας ενέργειες που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως δικαιολογία για εισβολή.
Η ουδετερότητα, ωστόσο, γινόταν ολοένα δυσκολότερη επειδή δεν εξαρτιόταν αποκλειστικά από τις επιθυμίες της Αθήνας. Η γεωγραφική θέση της Ελλάδας, τα λιμάνια της, οι θαλάσσιες συγκοινωνίες, το Αιγαίο και κυρίως η Κρήτη είχαν τεράστια στρατηγική σημασία. Καμία από τις δύο αντίπαλες παρατάξεις δεν μπορούσε να αντιμετωπίσει την ελληνική επικράτεια ως αδιάφορο χώρο.
Παρότι το μεταξικό καθεστώς διέθετε αυταρχικά χαρακτηριστικά και ιδεολογικές συγγένειες με ορισμένες πρακτικές των ευρωπαϊκών δικτατοριών, η ελληνική εξωτερική πολιτική επηρεαζόταν καθοριστικά από τη βρετανική ναυτική ισχύ. Η χώρα χρειαζόταν ελεύθερη πρόσβαση στις θάλασσες και ασφάλεια στις επικοινωνίες της. Η προσχώρηση στον Άξονα δεν αποτελούσε συνεπώς μια απλή ιδεολογική επιλογή, αλλά μια απόφαση που θα μπορούσε να μεταβάλει βίαια τη γεωπολιτική της θέση.
Η κατάληψη της Αλβανίας αποκάλυψε ότι η ιταλική απειλή πλησίαζε
Ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα που προηγήθηκαν της 28ης Οκτωβρίου ήταν η ιταλική εισβολή στην Αλβανία τον Απρίλιο του 1939. Η κατάληψη της γειτονικής χώρας δημιούργησε μια νέα και εξαιρετικά επικίνδυνη κατάσταση. Η Ιταλία απέκτησε πλέον άμεση στρατιωτική παρουσία στα βορειοδυτικά σύνορα της Ελλάδας, γεγονός που επέτρεπε στον Μουσολίνι να ασκήσει στρατιωτική πίεση χωρίς να απαιτείται προηγουμένως μεγάλη μεταφορά δυνάμεων σε νέα περιοχή επιχειρήσεων.
Για την Αθήνα, η μεταβολή αυτή δεν αποτελούσε απλώς ένα δυσάρεστο διπλωματικό γεγονός. Σήμαινε ότι η ελληνική επικράτεια μπορούσε να αποτελέσει τον επόμενο στόχο της ιταλικής επεκτατικής πολιτικής. Η κυβέρνηση ενίσχυσε τον σχεδιασμό άμυνας, παρακολουθούσε τις κινήσεις των ιταλικών δυνάμεων και προσπαθούσε να αξιολογήσει πληροφορίες που προέρχονταν από διαφορετικές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.
Ο Μεταξάς ανέφερε στη μεταγενέστερη ενημέρωση των δημοσιογράφων ότι είχε ήδη καταστήσει σαφές στον Ιταλό πρεσβευτή Εμανουέλε Γκράτσι πως οποιαδήποτε παραβίαση των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων θα αντιμετωπιζόταν με αντίσταση. Παράλληλα, όμως, η ελληνική κυβέρνηση εξακολουθούσε να λαμβάνει αντικρουόμενα μηνύματα για τις πραγματικές προθέσεις της Ρώμης.
Αυτή η αβεβαιότητα εξηγεί σε μεγάλο βαθμό τη διπλωματική στάση της Ελλάδας. Η Αθήνα δεν επιθυμούσε να εμφανιστεί ως η πλευρά που προκαλούσε τη σύγκρουση. Επιδίωκε να κερδίσει χρόνο, να διατηρήσει διεθνή νομιμοποίηση και να μην προσφέρει στον Μουσολίνι το επιχείρημα ότι η ιταλική επέμβαση ήταν δήθεν αμυντική ενέργεια.
Ο τορπιλισμός της «Έλλης»: Η επίθεση που η Ελλάδα γνώριζε αλλά απέφυγε να καταγγείλει αμέσως
Στις 15 Αυγούστου 1940, ανήμερα της εορτής της Κοίμησης της Θεοτόκου, το ελληνικό εύδρομο «Έλλη» βρισκόταν αγκυροβολημένο στο λιμάνι της Τήνου. Η παρουσία του είχε συνδεθεί με τις θρησκευτικές εκδηλώσεις και την άφιξη προσκυνητών στο νησί. Η επίθεση με τορπίλες από ιταλικό υποβρύχιο συγκλόνισε την ελληνική κοινωνία και αποτέλεσε μια ιδιαίτερα σοβαρή παραβίαση της ελληνικής κυριαρχίας.
Εκείνη τη στιγμή η κυβέρνηση βρέθηκε μπροστά σε ένα εξαιρετικά δύσκολο δίλημμα. Η επίθεση μπορούσε να δικαιολογήσει έντονη διπλωματική και ενδεχομένως στρατιωτική αντίδραση. Μια τέτοια ενέργεια, όμως, θα μπορούσε να οδηγήσει στην άμεση έναρξη πολέμου σε συνθήκες που η Αθήνα δεν είχε επιλέξει.
Το σημαντικό ιστορικό στοιχείο είναι ότι η ελληνική κυβέρνηση γνώριζε την ιταλική ευθύνη, αλλά επέλεξε αρχικά να μην αποκαλύψει δημόσια τα αποδεικτικά στοιχεία. Η απόφαση αυτή δεν βασιζόταν στην άγνοια του δράστη. Αποτελούσε συνειδητή προσπάθεια να αποφευχθεί η περαιτέρω κλιμάκωση. Η Ελλάδα επιδίωκε να διατηρήσει την εικόνα μιας χώρας που δεχόταν επιθέσεις χωρίς να αναζητεί αφορμές για πόλεμο.
Η αυτοσυγκράτηση, πάντως, δεν σήμαινε εγκατάλειψη της άμυνας. Σύμφωνα με όσα ανέφερε ο Μεταξάς, μετά τον τορπιλισμό δόθηκαν οδηγίες σε πολεμικά πλοία να απαντήσουν με τα όπλα τους εφόσον δέχονταν νέα επίθεση. Η κυβέρνηση επιχειρούσε έτσι να συνδυάσει τη διπλωματική ψυχραιμία με την επιχειρησιακή ετοιμότητα.
Η υπόθεση της «Έλλης» αποκαλύπτει ότι η Ελλάδα είχε ήδη υποστεί σοβαρή εχθρική ενέργεια πριν από την επίσημη έναρξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου. Παρά την επίθεση, συνέχισε την προσπάθεια αποφυγής της γενικευμένης σύγκρουσης, καθιστώντας δυσκολότερη την ιταλική προσπάθεια παρουσίασης της εισβολής ως δικαιολογημένης απάντησης σε ελληνικές προκλήσεις.
Οι μυστικές επαφές με τη Γερμανία και το πραγματικό τίμημα της ειρήνης
Καθώς η ιταλική απειλή μεγάλωνε, η ελληνική κυβέρνηση αναζήτησε τρόπους να αξιοποιήσει την επιρροή του Αδόλφου Χίτλερ στον Μουσολίνι. Η σκέψη ήταν ότι η Γερμανία, ως η ισχυρότερη δύναμη του Άξονα, ενδεχομένως θα μπορούσε να περιορίσει τις ιταλικές επιδιώξεις και να αποτρέψει μια βαλκανική σύγκρουση.
Οι επαφές πραγματοποιήθηκαν μέσω διπλωματικών και ανεπίσημων διαύλων. Όπως εξήγησε ο Μεταξάς, η γερμανική πλευρά συνέστησε στην Αθήνα να αποφύγει ενέργειες που θα μπορούσαν να θεωρηθούν προκλητικές από την Ιταλία. Η σύσταση αυτή όμως δεν συνοδευόταν από σαφείς και δεσμευτικές εγγυήσεις για την εδαφική ακεραιότητα της Ελλάδας.
Το ουσιαστικό πρόβλημα δεν ήταν μόνο ότι η Γερμανία δεν προστάτευε την Ελλάδα. Ήταν ότι η πιθανή προστασία της συνδεόταν, σύμφωνα με την αφήγηση του Μεταξά, με την αποδοχή μιας νέας πολιτικής πραγματικότητας στην Ευρώπη.
Η ελληνική πλευρά διερεύνησε τους όρους υπό τους οποίους θα μπορούσε να αποφευχθεί η σύγκρουση με την Ιταλία. Από αυτές τις επαφές, σύμφωνα πάντα με όσα παρουσίασε ο πρωθυπουργός, προέκυπτε ότι η Ελλάδα θα έπρεπε ουσιαστικά να ενταχθεί στη λεγόμενη «Νέα Τάξη», δηλαδή στο ευρωπαϊκό σύστημα κυριαρχίας που επιδίωκε να δημιουργήσει η ναζιστική Γερμανία.
Η προοπτική αυτή παρουσιαζόταν με υποσχέσεις οικονομικών και πολιτικών πλεονεκτημάτων. Όμως, πίσω από τις γενικές διαβεβαιώσεις κρύβονταν πιθανές απαιτήσεις που αφορούσαν ελληνικά εδάφη.
Ο Μεταξάς ισχυρίστηκε ότι οι ανεπίσημες διερευνητικές επαφές άφηναν να εννοηθεί πως θα απαιτούνταν παραχωρήσεις προς την Ιταλία στη δυτική Ελλάδα, με αναφορά στην περιοχή μέχρι την Πρέβεζα, και πιθανώς προς τη Βουλγαρία στην ανατολική πλευρά, με αναφορά στην Αλεξανδρούπολη, τότε γνωστή και ως Δεδέαγατς.
Οι αναφορές αυτές έχουν τεράστια ιστορική σημασία, αλλά χρειάζονται προσεκτική ερμηνεία. Αποτελούν την καταγεγραμμένη εκτίμηση του Μεταξά για το περιεχόμενο ανεπίσημων συνεννοήσεων και όχι απόδειξη ότι του είχε επιδοθεί συγκεκριμένο, επίσημο γερμανικό σχέδιο διαμελισμού με οριστικά συμφωνημένα σύνορα.
Ακόμη και ως εκτίμηση, όμως, αποκαλύπτουν γιατί η ελληνική κυβέρνηση θεωρούσε εξαιρετικά επικίνδυνη την προσχώρηση στον Άξονα. Το δίλημμα δεν ήταν απλώς πόλεμος ή ειρήνη. Ήταν αν μπορούσε να υπάρξει ειρήνη χωρίς την απώλεια ουσιαστικών κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Η παγίδα της υποχώρησης: Μια Ελλάδα που θα έχανε την ανεξαρτησία της χωρίς να πολεμήσει
Η σημαντικότερη ίσως διάσταση της συλλογιστικής που παρουσίασε ο Μεταξάς ήταν ότι μια φαινομενικά ειρηνική διευθέτηση θα μπορούσε να αποδειχθεί περισσότερο καταστροφική από την ένοπλη αντίσταση.
Εάν η Ελλάδα αποδεχόταν να παραχωρήσει εδάφη, να περιορίσει την ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική της και να συνταχθεί με τις δυνάμεις του Άξονα, θα απέφευγε ενδεχομένως την άμεση ιταλική εισβολή. Ωστόσο, θα είχε προηγουμένως αναγνωρίσει το δικαίωμα ξένων δυνάμεων να καθορίζουν τα σύνορα και τη διεθνή θέση της.
Αυτή ήταν η ουσία του κινδύνου που περιέγραψε στους δημοσιογράφους. Η χώρα θα μπορούσε να εμφανίζεται τυπικά ανεξάρτητη, αλλά στην πράξη να μην έχει την ελευθερία να αποφασίζει για το μέλλον της.
Η αποφυγή ενός πολέμου δεν αποτελεί πάντοτε πραγματική διασφάλιση της ειρήνης, όταν προϋποθέτει την αποδοχή μόνιμης εξάρτησης. Στην περίπτωση του 1940, ο Μεταξάς πίστευε ότι η υποχώρηση δεν θα εξασφάλιζε ούτε την εδαφική ακεραιότητα ούτε την πολιτική σταθερότητα της Ελλάδας.
Αντίθετα, θα μπορούσε να δημιουργήσει μια αλυσίδα νέων απαιτήσεων, καθώς κάθε παραχώρηση θα αποδυνάμωνε την ελληνική διαπραγματευτική θέση και θα ενθάρρυνε άλλες δυνάμεις να επιδιώξουν αντίστοιχα οφέλη.
Η επιλογή της αντίστασης δεν σήμαινε ότι ο κίνδυνος ήττας ήταν μικρός. Σήμαινε ότι η κυβέρνηση προτιμούσε να αντιμετωπίσει μια στρατιωτική απειλή παρά να αποδεχθεί εκ των προτέρων την απώλεια της κυριαρχίας της χώρας.
Η Κρήτη και τα ελληνικά νησιά στο επίκεντρο των βρετανικών υπολογισμών
Στο παρασκήνιο των αποφάσεων υπήρχε ένας ακόμη κρίσιμος παράγοντας: η γεωστρατηγική σημασία της Ελλάδας για τη Μεγάλη Βρετανία.
Το 1940 η Βρετανία διατηρούσε ζωτικά συμφέροντα στη Μεσόγειο, στην Αίγυπτο και στις θαλάσσιες οδούς που συνέδεαν την Ευρώπη με τις περιοχές της Μέσης Ανατολής. Η Κρήτη και τα νησιά του Αιγαίου μπορούσαν να επηρεάσουν άμεσα την ισορροπία δυνάμεων, επειδή διέθεταν θέσεις κατάλληλες για αεροπορικές και ναυτικές εγκαταστάσεις.
Ο Μεταξάς εκτιμούσε ότι, εάν η Ελλάδα προσχωρούσε στον Άξονα, η Βρετανία δεν θα μπορούσε να παρακολουθεί αδρανής την πιθανή χρήση ελληνικών εδαφών από εχθρικές δυνάμεις. Θεωρούσε πιθανή μια βρετανική στρατιωτική επέμβαση στην Κρήτη και σε άλλα νησιά, με στόχο να αποτραπεί η αξιοποίησή τους από τη Γερμανία και την Ιταλία.
Υποστήριζε μάλιστα ότι διέθετε πληροφορίες από την Αίγυπτο, σύμφωνα με τις οποίες ένα τέτοιο ενδεχόμενο είχε ήδη εξεταστεί από βρετανικής πλευράς. Πρόκειται για εκτίμηση και ισχυρισμό που περιλαμβάνεται στη δική του ενημέρωση, όχι για γεγονός που πρέπει να αντιμετωπίζεται ως βέβαιη προαποφασισμένη βρετανική ενέργεια.
Εντούτοις, η στρατηγική λογική του συλλογισμού ήταν σαφής. Εάν η Ελλάδα εντασσόταν στον Άξονα, κινδύνευε να μετατραπεί σε πεδίο ανταγωνισμού μεταξύ διαφορετικών ξένων δυνάμεων. Η Ιταλία και ενδεχομένως η Βουλγαρία θα επιδίωκαν εδαφικά ανταλλάγματα, ενώ η Βρετανία θα προσπαθούσε να διασφαλίσει τις δικές της στρατηγικές θέσεις.
Έτσι, μια κυβέρνηση που θα επιχειρούσε να αποφύγει τον πόλεμο μέσα από υποχωρήσεις θα μπορούσε τελικά να προκαλέσει τη διάσπαση της χώρας ανάμεσα σε ανταγωνιστικές ζώνες επιρροής.
Ο εφιάλτης του Εθνικού Διχασμού και ο φόβος για τρεις διαφορετικές Ελλάδες
Οι μνήμες του Εθνικού Διχασμού του 1916 εξακολουθούσαν να επηρεάζουν την ελληνική πολιτική ζωή. Η σύγκρουση ανάμεσα στον βασιλιά Κωνσταντίνο και στον Ελευθέριο Βενιζέλο για τον προσανατολισμό της χώρας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο είχε προκαλέσει βαθύ πολιτικό και κοινωνικό ρήγμα, οδηγώντας ακόμη και στη δημιουργία δύο ανταγωνιστικών κέντρων εξουσίας.
Ο Μεταξάς, ο οποίος είχε προσωπικά συνδεθεί με το αντιβενιζελικό στρατόπεδο, γνώριζε τις συνέπειες εκείνης της περιόδου. Στην εμπιστευτική ενημέρωση υποστήριξε ότι η ενδεχόμενη προσχώρηση στον Άξονα μπορούσε να προκαλέσει μια ακόμη σοβαρότερη εσωτερική κρίση.
Σύμφωνα με το σενάριο που παρουσίασε, θα μπορούσαν να διαμορφωθούν τρεις ανταγωνιστικές πολιτικές πραγματικότητες: μια επίσημη κυβέρνηση στην Αθήνα που θα είχε αποδεχθεί τις επιταγές του Άξονα, μια μεγάλη μερίδα του ελληνικού λαού που θα απέρριπτε την εθνική υποχώρηση και ένα διαφορετικό ελληνικό πολιτικό κέντρο, πιθανότατα με δημοκρατικό προσανατολισμό και βρετανική υποστήριξη.
Το εντυπωσιακό στοιχείο είναι ότι ο ίδιος ο δικτάτορας αναγνώριζε πως, σε περίπτωση παραχώρησης ελληνικών εδαφών, μια αντίπαλη ελληνική πολιτική δύναμη θα μπορούσε να αποκτήσει ισχυρότερο εθνικό και ηθικό έρεισμα από τη δική του κυβέρνηση.
Αυτό αποκαλύπτει ότι η απόφαση της 28ης Οκτωβρίου δεν αφορούσε μόνο τη διεθνή θέση της Ελλάδας. Συνδεόταν και με την ανάγκη να αποφευχθεί μια πολιτική διάσπαση που θα μπορούσε να καταστήσει το ελληνικό κράτος ανίκανο να υπερασπιστεί την ίδια του την ύπαρξη.
Η ιστορική ειρωνεία είναι ότι ο Μεταξάς, ένας από τους αντιπάλους της βενιζελικής παράταξης, αναγνώρισε σε εκείνη τη συνάντηση πως μετά την ιταλική επίθεση η Ελλάδα ακολουθούσε ουσιαστικά τον στρατηγικό προσανατολισμό που είχε υποστηρίξει ο Βενιζέλος στον προηγούμενο παγκόσμιο πόλεμο: τη σύνδεση της ελληνικής τύχης με τις θαλάσσιες δυνάμεις και ιδιαίτερα τη Βρετανία.
Η αναγνώριση αυτή δεν σήμαινε ότι εξαφανίστηκαν οι πολιτικές αντιθέσεις. Έδειχνε, όμως, πως μπροστά σε μια υπαρξιακή απειλή ακόμη και βαθιά εδραιωμένες πολιτικές τοποθετήσεις μπορούσαν να υποχωρήσουν απέναντι σε κοινές στρατηγικές ανάγκες.
Η νύχτα της 28ης Οκτωβρίου: Ένα τελεσίγραφο που ουσιαστικά προανήγγελλε πόλεμο
Λίγο μετά τις τρεις τα ξημερώματα της Δευτέρας 28 Οκτωβρίου 1940, ο Ιταλός πρεσβευτής Εμανουέλε Γκράτσι έφθασε στην κατοικία του Ιωάννη Μεταξά στην Κηφισιά, μεταφέροντας το τελεσίγραφο της κυβέρνησης Μουσολίνι.
Το ιταλικό έγγραφο απαιτούσε να επιτραπεί στα ιταλικά στρατεύματα να εισέλθουν στην ελληνική επικράτεια και να καταλάβουν στρατηγικές τοποθεσίες. Οι απαιτήσεις αυτές δεν προσδιόριζαν με σαφήνεια ποιες ακριβώς περιοχές θα καταλαμβάνονταν, γεγονός που καθιστούσε ακόμη πιο επικίνδυνη οποιαδήποτε αποδοχή τους.
Η προθεσμία ήταν ασφυκτική. Η Αθήνα είχε μόλις λίγες ώρες για να συμμορφωθεί, ενώ η ιταλική στρατιωτική μηχανή είχε ήδη κινητοποιηθεί για την εισβολή.
Η απάντηση του Μεταξά εκφράστηκε στα γαλλικά με τη γνωστή φράση «Alors, c’est la guerre!», που σημαίνει «Λοιπόν, έχουμε πόλεμο». Η ιστορία καθιέρωσε την ουσία αυτής της απάντησης μέσα από τη μονολεκτική διατύπωση «Όχι», η οποία μετατράπηκε σε εθνικό σύμβολο.
Η σημασία της απάντησης δεν βρισκόταν στη συγκεκριμένη λέξη, αλλά στην κατηγορηματική απόρριψη της απαίτησης να παραδοθούν ελληνικά εδάφη σε ξένη στρατιωτική δύναμη.
Πριν ακόμη λήξει η ιταλική προθεσμία, τα ιταλικά στρατεύματα εξαπέλυσαν επίθεση από την κατεχόμενη Αλβανία. Περίπου στις 5:30 το πρωί άρχισαν οι εχθροπραξίες, ενώ η Ελλάδα προχώρησε σε γενική επιστράτευση.
Η απόφαση του Μεταξά είχε πλέον μετατραπεί σε εθνική πραγματικότητα. Από εκείνη τη στιγμή την ευθύνη της άμυνας αναλάμβαναν οι Έλληνες στρατιώτες και η κοινωνία που καλούνταν να υποστηρίξει έναν πόλεμο με απρόβλεπτη διάρκεια.
Γιατί δεν είχε προηγηθεί γενική επιστράτευση παρά τις προειδοποιήσεις
Μια από τις σημαντικότερες παραδοχές που έκανε ο Μεταξάς στους δημοσιογράφους αφορούσε την απόφασή του να μην προχωρήσει σε γενική επιστράτευση πριν από την ιταλική εισβολή, παρά τις σχετικές εισηγήσεις της στρατιωτικής ηγεσίας.
Η επιλογή αυτή είχε σοβαρές επιχειρησιακές συνέπειες. Η συγκέντρωση εφεδρειών, η μεταφορά μονάδων, η εξασφάλιση εφοδίων και η οργανωμένη ανάπτυξη στρατευμάτων απαιτούσαν χρόνο. Η απουσία γενικής επιστράτευσης πριν από την επίθεση σήμαινε ότι οι ελληνικές δυνάμεις που βρίσκονταν άμεσα απέναντι στον ιταλικό στρατό ήταν αριθμητικά περιορισμένες.
Ο Μεταξάς εξήγησε ότι επιδίωκε να μη δώσει στον Μουσολίνι ούτε ένα προσχηματικό επιχείρημα περί ελληνικής πρόκλησης. Θεωρούσε ότι μια εμφανής γενική κινητοποίηση θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί από την ιταλική προπαγάνδα για να δικαιολογήσει την επίθεση.
Η συγκεκριμένη επιλογή φανερώνει τη σύγκρουση ανάμεσα στη στρατιωτική ανάγκη για προετοιμασία και στη διπλωματική επιδίωξη αποφυγής της κλιμάκωσης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα ήταν εντελώς απροετοίμαστη. Είχε προηγηθεί αμυντικός σχεδιασμός, ενίσχυση σημαντικών στρατιωτικών σχηματισμών, κατασκευή οχυρωματικών έργων και προετοιμασία για την αντιμετώπιση εξωτερικής επίθεσης. Το ελληνικό επιτελείο διέθετε σχέδια δράσης και οι μονάδες προκαλύψεως είχαν συγκεκριμένη αποστολή.
Το κρίσιμο ζήτημα ήταν ο βαθμός στον οποίο είχαν ενεργοποιηθεί αυτές οι δυνατότητες πριν από την έναρξη του πολέμου. Η μη πραγματοποίηση έγκαιρης γενικής επιστράτευσης αύξησε τις δυσκολίες των πρώτων ημερών, αλλά η κυβέρνηση θεωρούσε ότι η διατήρηση της διπλωματικής νομιμοποίησης είχε επίσης καθοριστική σημασία.
Η απόφαση αυτή εξακολουθεί να προσφέρεται για ιστορική συζήτηση, επειδή αναδεικνύει πόσο δύσκολο είναι για μια μικρότερη χώρα να ισορροπήσει ανάμεσα στην αποτροπή και στην αποφυγή της πρόκλησης ενός ισχυρότερου αντιπάλου.
Η απόρρητη συνάντηση της 30ής Οκτωβρίου και η αποστολή των δημοσιογράφων
Δύο ημέρες μετά την ιταλική επίθεση, η ατμόσφαιρα στην Αθήνα ήταν φορτισμένη. Στο μέτωπο διεξάγονταν συγκρούσεις, η επιστράτευση είχε κινητοποιήσει μεγάλο μέρος της κοινωνίας και η κυβέρνηση προσπαθούσε να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα στρατιωτικά, οικονομικά και οργανωτικά προβλήματα.
Στο ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρεταννία», όπου λειτουργούσε το ελληνικό Γενικό Στρατηγείο, ο Μεταξάς συγκέντρωσε τους επικεφαλής των αθηναϊκών εφημερίδων για μια ενημέρωση που δεν προοριζόταν για άμεση δημοσίευση.
Η συνάντηση είχε δύο βασικούς στόχους. Ο πρώτος ήταν να παρουσιάσει το παρασκήνιο της ελληνικής απόφασης και να εξηγήσει γιατί η κυβέρνηση θεωρούσε αναπόφευκτη την αντίσταση. Ο δεύτερος ήταν να εξασφαλίσει την ενεργή συμμετοχή του Τύπου στη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής και του ηθικού.
Εδώ εμφανίζεται μια χαρακτηριστική αντίφαση. Το καθεστώς της 4ης Αυγούστου είχε ήδη επιβάλει αυστηρή λογοκρισία και περιορισμούς στην ελευθερία του Τύπου. Ο Μεταξάς μπορούσε να υποχρεώσει τις εφημερίδες να ακολουθούν τις κυβερνητικές οδηγίες. Ωστόσο, σε εκείνη τη συνάντηση αναγνώρισε ότι η απλή συμμόρφωση δεν ήταν αρκετή για τις ανάγκες του πολέμου.
Χρειαζόταν δημοσιογράφους που θα πίστευαν στη σημασία του αγώνα, θα κατανοούσαν τους κινδύνους και θα μπορούσαν να μεταφέρουν στο κοινό την αίσθηση ότι η αντίσταση δεν ήταν μια αυθαίρετη κυβερνητική περιπέτεια, αλλά εθνική αναγκαιότητα.
Παράλληλα, η συνάντηση πραγματοποιήθηκε υπό αυστηρή μυστικότητα. Οι παρευρισκόμενοι κλήθηκαν να μην αποκαλύψουν τις εμπιστευτικές πληροφορίες που θα άκουγαν, ενώ ο πρωθυπουργός προειδοποίησε για σοβαρές συνέπειες σε περίπτωση διαρροής.
Η εικόνα αυτή αποτυπώνει με ακρίβεια τη φύση του καθεστώτος: η κυβέρνηση ζητούσε ειλικρινή συστράτευση στην εθνική προσπάθεια, διατηρώντας ταυτόχρονα τον αυταρχικό έλεγχο της δημόσιας πληροφόρησης.
Η πρόβλεψη ότι η Γερμανία θα ηττηθεί και ο ρόλος της Βρετανίας
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της ενημέρωσης ήταν η εκτίμηση του Μεταξά ότι η ναζιστική Γερμανία δεν θα κατάφερνε τελικά να κερδίσει τον παγκόσμιο πόλεμο.
Τον Οκτώβριο του 1940 μια τέτοια πρόβλεψη δεν ήταν αυτονόητη. Η Γερμανία είχε επιτύχει εντυπωσιακές στρατιωτικές νίκες και είχε καταλάβει μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής ηπείρου. Η Γαλλία είχε συνθηκολογήσει, η Βρετανία αντιμετώπιζε σοβαρές απειλές και η τελική έκβαση του πολέμου παρέμενε αβέβαιη.
Ο Μεταξάς βασιζόταν κυρίως στη δυνατότητα της Βρετανίας να συνεχίσει τον πόλεμο, στη ναυτική υπεροχή της, στις μεγάλες οικονομικές δυνατότητες του αγγλοσαξονικού κόσμου και στο ενδεχόμενο νέων εξελίξεων που θα δυσκόλευαν περαιτέρω τη γερμανική στρατηγική.
Ιδιαίτερη σημασία απέδιδε στην εκκένωση της Δουνκέρκης, την άνοιξη του 1940, όταν μεγάλος αριθμός συμμαχικών στρατευμάτων είχε καταφέρει να διαφύγει από τη Γαλλία προς τη Βρετανία. Το γεγονός αυτό, παρά την ήττα των Συμμάχων στη γαλλική εκστρατεία, είχε διατηρήσει σημαντικό μέρος της βρετανικής στρατιωτικής δύναμης.
Η εκτίμησή του ήταν ότι η Γερμανία δεν μπορούσε να επιτύχει οριστική επικράτηση χωρίς να εξουδετερώσει τη βρετανική αντίσταση και να ελέγξει ένα πολύ ευρύτερο διεθνές σύστημα από την ηπειρωτική Ευρώπη.
Αργότερα, η είσοδος της Σοβιετικής Ένωσης στον πόλεμο μετά τη γερμανική εισβολή του Ιουνίου 1941 και των Ηνωμένων Πολιτειών τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους άλλαξε καθοριστικά τις ισορροπίες. Οι εξελίξεις αυτές ενίσχυσαν την πλευρά των Συμμάχων και οδήγησαν τελικά στην ήττα της Γερμανίας το 1945.
Η πρόβλεψη του Μεταξά αποδείχθηκε ορθή ως προς το τελικό αποτέλεσμα, όχι όμως ως προς την ασφάλεια που μπορούσε να προσφέρει άμεσα στην Ελλάδα. Η χώρα θα αντιμετώπιζε στο μεταξύ τη γερμανική εισβολή, την Κατοχή και τεράστιες ανθρώπινες απώλειες.
Η εθνική τιμή απέναντι στον φόβο της στρατιωτικής ήττας
Παρά την αισιοδοξία του για την τελική έκβαση του παγκόσμιου πολέμου, ο Μεταξάς δεν υποτίμησε δημόσια προς τους δημοσιογράφους τη δυσκολία της ελληνικής στρατιωτικής θέσης. Αναγνώριζε ότι η Ιταλία διέθετε σημαντική υπεροχή σε στρατιωτικά μέσα και ότι η Ελλάδα μπορούσε να αντιμετωπίσει ακόμη και την προσωρινή κατάληψη εδαφών της.
Η διαφορά ανάμεσα στη στρατιωτική επιτυχία και στην ηθική υποχρέωση της αντίστασης αποτελούσε κεντρικό στοιχείο της επιχειρηματολογίας του.
Η υπεράσπιση της κυριαρχίας, κατά τη λογική που παρουσίασε, δεν μπορούσε να εξαρτάται αποκλειστικά από την εκτίμηση των πιθανοτήτων νίκης. Υπήρχαν περιπτώσεις κατά τις οποίες ένα κράτος όφειλε να υπερασπιστεί την ανεξαρτησία του ακόμη και αν το στρατιωτικό αποτέλεσμα ήταν αβέβαιο.
Η συγκεκριμένη αντίληψη δεν ήταν απλώς ρητορική. Συνδεόταν με τον φόβο ότι μια άνευ όρων υποχώρηση θα υπονόμευε για δεκαετίες το δικαίωμα της Ελλάδας να διεκδικεί ανεξάρτητη θέση στο διεθνές σύστημα.
Ο ελληνικός λαός, ωστόσο, δεν περιορίστηκε στον ρόλο του αποδέκτη μιας κυβερνητικής απόφασης. Με τη γενικευμένη συμμετοχή στην επιστράτευση, την υποστήριξη των ενόπλων δυνάμεων, την εθελοντική προσφορά και την αντοχή στις κακουχίες, μετέτρεψε μια κρατική απόφαση άρνησης σε συλλογικό αγώνα.
Αυτό είναι καθοριστικό για την ιστορική ερμηνεία της 28ης Οκτωβρίου. Το «Όχι» εκφράστηκε επισήμως από τον πρωθυπουργό της χώρας, αλλά απέκτησε την ιδιαίτερη ιστορική βαρύτητά του μέσα από την αντίσταση της κοινωνίας και τις θυσίες των ανθρώπων που πολέμησαν.
Ο ελληνικός στρατός ανέτρεψε τις αρχικές προσδοκίες του Μουσολίνι
Η ιταλική εισβολή σχεδιάστηκε με την προσδοκία ότι η Ελλάδα θα υποχωρούσε γρήγορα κάτω από το βάρος της στρατιωτικής πίεσης. Ωστόσο, η εξέλιξη των επιχειρήσεων διέψευσε αυτές τις προσδοκίες.
Οι ελληνικές δυνάμεις αντιστάθηκαν στις επιθέσεις και κατάφεραν να αναχαιτίσουν την ιταλική προέλαση σε κρίσιμα σημεία του μετώπου. Η ανθεκτικότητα των ελληνικών μονάδων, η γνώση του δύσβατου εδάφους, η αμυντική προετοιμασία και η υψηλή μαχητική διάθεση συνέβαλαν καθοριστικά στην απόκρουση της εισβολής.
Στη συνέχεια ο ελληνικός στρατός πέρασε στην αντεπίθεση και προωθήθηκε στη νότια Αλβανία, καταλαμβάνοντας σημαντικές θέσεις και πόλεις. Οι ελληνικές επιτυχίες προκάλεσαν διεθνή εντύπωση, καθώς αποτελούσαν ένα από τα πρώτα σοβαρά στρατιωτικά πλήγματα εναντίον μιας δύναμης του Άξονα.
Η επιτυχία αυτή δεν αναιρούσε τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε η χώρα. Ο χειμώνας, οι ανεπαρκείς μεταφορικές υποδομές, ο ανεφοδιασμός, οι απώλειες και η εξάντληση των στρατιωτών δημιουργούσαν συνεχώς νέα προβλήματα.
Η ελληνική νίκη απέναντι στην αρχική ιταλική εισβολή δεν ήταν προϊόν μόνο ενός υψηλού ηθικού. Ήταν αποτέλεσμα πραγματικής στρατιωτικής προσπάθειας, οργάνωσης, θυσιών και καθημερινής αντοχής στις πιο αντίξοες συνθήκες.
Η στρατιωτική αναμέτρηση αποκάλυψε επίσης ότι η ιταλική ηγεσία είχε υποτιμήσει τόσο την ικανότητα του ελληνικού στρατού όσο και τη διάθεση του πληθυσμού να υπερασπιστεί τη χώρα του.
Η ελληνική ενότητα δεν σήμαινε αποδοχή της δικτατορίας
Μια ουσιαστική ιστορική διάκριση αφορά τη σχέση ανάμεσα στη λαϊκή συσπείρωση του 1940 και στο καθεστώς της 4ης Αυγούστου.
Η Ελλάδα δεν είχε δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση που λειτουργούσε υπό κανονικές κοινοβουλευτικές συνθήκες. Το καθεστώς Μεταξά είχε επιβάλει περιορισμούς στις πολιτικές ελευθερίες, είχε καταργήσει την ελεύθερη κομματική δραστηριότητα και χρησιμοποιούσε μηχανισμούς λογοκρισίας και καταστολής.
Το γεγονός ότι ο Μεταξάς αρνήθηκε το ιταλικό τελεσίγραφο δεν εξαλείφει αυτή την ιστορική πραγματικότητα. Αντίστοιχα, η αντίθεση πολλών Ελλήνων προς τη δικτατορία δεν σημαίνει ότι οι ίδιοι δεν μπορούσαν να συμμετάσχουν με αυταπάρνηση στον εθνικό αγώνα.
Η υπεράσπιση της πατρίδας και η υποστήριξη ενός αυταρχικού καθεστώτος δεν ήταν ταυτόσημες πολιτικές επιλογές.
Άνθρωποι με διαφορετικές ιδεολογικές αντιλήψεις, πολιτικές καταβολές και κοινωνικές διαδρομές βρέθηκαν να συμμετέχουν στον ίδιο αγώνα. Η εξωτερική επίθεση δημιούργησε συνθήκες ευρύτερης εθνικής συσπείρωσης, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είχαν εξαφανιστεί οι βαθιές διαφορές της ελληνικής κοινωνίας.
Η ιστορία της 28ης Οκτωβρίου γίνεται περισσότερο κατανοητή όταν αναγνωρίζονται και οι δύο όψεις της: η προσωπική και κυβερνητική ευθύνη του Μεταξά για την επίσημη απόρριψη του τελεσιγράφου και η καθοριστική συμβολή του ελληνικού λαού στη μετατροπή αυτής της απόφασης σε έμπρακτη αντίσταση.
Τα Δωδεκάνησα, οι βρετανικές υποσχέσεις και οι μεταπολεμικές προσδοκίες
Προς το τέλος της εμπιστευτικής ενημέρωσης, ο Μεταξάς αναφέρθηκε και στις πιθανές εθνικές προοπτικές που θα μπορούσαν να προκύψουν έπειτα από μια συμμαχική νίκη.
Ιδιαίτερη θέση στις σκέψεις του είχαν τα Δωδεκάνησα, τα οποία εκείνη την περίοδο βρίσκονταν υπό ιταλική κυριαρχία. Η ενσωμάτωσή τους στην Ελλάδα αποτελούσε μακροχρόνιο εθνικό αίτημα και σημαντική εκκρεμότητα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής.
Ο Μεταξάς συνέδεσε τις προσδοκίες αυτές με μήνυμα του Βρετανού πρωθυπουργού Ουίνστον Τσώρτσιλ, θεωρώντας ότι οι βρετανικές διαβεβαιώσεις υποστήριξης άφηναν περιθώριο για ευνοϊκή μεταπολεμική διευθέτηση του δωδεκανησιακού ζητήματος.
Η αναφορά αυτή είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, επειδή αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο η ελληνική κυβέρνηση επιχειρούσε να συνδέσει τη συμμετοχή της στον πόλεμο με τη μελλοντική διεθνή θέση της χώρας.
Δεν πρέπει, ωστόσο, να θεωρηθεί ότι η τελική ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων ήταν ήδη εξασφαλισμένη το 1940. Η αναφορά του Μεταξά σε άγραφη συνεννόηση αποτελεί δικό του ισχυρισμό, ενώ η μεταπολεμική κατάληξη επηρεάστηκε από τη νίκη των Συμμάχων, τις διεθνείς διαπραγματεύσεις και τους νέους γεωπολιτικούς συσχετισμούς.
Η συγκεκριμένη στενογραφημένη καταγραφή παρουσιάζει επίσης μια αξιοσημείωτη ιδιαιτερότητα: διακόπτεται ενώ ο Μεταξάς εξακολουθεί να αναπτύσσει τις σκέψεις του για τα Δωδεκάνησα. Επομένως, δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα τι άλλο ανέφερε στη συνέχεια ή πώς ολοκλήρωσε τη συγκεκριμένη τοποθέτηση.
Η μελλοντική εξέλιξη είναι γνωστή. Στις 10 Φεβρουαρίου 1947, με τη Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων, η Ιταλία εκχώρησε τα Δωδεκάνησα στην Ελλάδα. Η επίσημη πανηγυρική τελετή της ενσωμάτωσης πραγματοποιήθηκε στις 7 Μαρτίου 1948, ολοκληρώνοντας έναν μακροχρόνιο εθνικό αγώνα.
Το τίμημα της αντίστασης και η τραγική συνέχεια του πολέμου
Παρά τις σημαντικές ελληνικές στρατιωτικές επιτυχίες εναντίον της Ιταλίας, η πολεμική δοκιμασία δεν ολοκληρώθηκε με την απόκρουση της αρχικής εισβολής.
Ο Ιωάννης Μεταξάς πέθανε στις 29 Ιανουαρίου 1941, χωρίς να προλάβει να δει την τελική έκβαση των γεγονότων. Λίγους μήνες αργότερα, στις 6 Απριλίου 1941, η ναζιστική Γερμανία εισέβαλε στην Ελλάδα, ανοίγοντας ένα νέο και πολύ δυσκολότερο μέτωπο.
Η γερμανική στρατιωτική υπεροχή, σε συνδυασμό με την ήδη εξαντλητική αναμέτρηση με την Ιταλία, οδήγησε στην κατάρρευση της οργανωμένης ελληνικής άμυνας στην ηπειρωτική χώρα. Ακολούθησε η Μάχη της Κρήτης και στη συνέχεια μια σκληρή περίοδος Κατοχής.
Ο ελληνικός πληθυσμός υπέστη πείνα, εκτελέσεις, καταστροφές, διώξεις, μαζικές απώλειες και οικονομική εξαθλίωση. Η αντίσταση συνεχίστηκε με διαφορετικές μορφές, ενώ η χώρα οδηγήθηκε αργότερα σε νέες βαθιές πολιτικές συγκρούσεις.
Οι εξελίξεις αυτές υπενθυμίζουν ότι η επιλογή του πολέμου είχε τρομακτικό ανθρώπινο κόστος. Η ιστορική αξία της αντίστασης δεν πρέπει να οδηγεί στην εξιδανίκευση του πολέμου ή στην υποτίμηση της οδύνης που προκάλεσε.
Το 1940 η ελληνική κυβέρνηση και ο ελληνικός λαός δεν γνώριζαν όλες τις τραγικές εξελίξεις που θα ακολουθούσαν. Κλήθηκαν να αποφασίσουν μέσα σε συνθήκες έντονης αβεβαιότητας, έχοντας απέναντί τους μια επιθετική δύναμη που απαιτούσε να περιοριστεί η εθνική κυριαρχία.
Η μεταγενέστερη συμμαχική νίκη δεν αναιρεί τις ανθρώπινες απώλειες ούτε σημαίνει ότι κάθε προσδοκία του 1940 επιβεβαιώθηκε. Αναδεικνύει, όμως, το γεγονός ότι η ελληνική αντίσταση υπήρξε μέρος μιας ευρύτερης διεθνούς προσπάθειας εναντίον των επεκτατικών δυνάμεων του Άξονα.
Το πραγματικό ιστορικό νόημα του «Όχι» και όσα αποκαλύπτει η απόφαση του Μεταξά
Η εμπιστευτική ενημέρωση της 30ής Οκτωβρίου 1940 μάς επιτρέπει να εξετάσουμε την ιστορική απόφαση πέρα από τους εορταστικούς συμβολισμούς και τις απλουστευμένες αφηγήσεις.
Αποκαλύπτει ότι η ελληνική εξωτερική πολιτική είχε βρεθεί παγιδευμένη ανάμεσα σε αντιφατικές πιέσεις. Από τη μία πλευρά υπήρχε η επιθυμία αποφυγής ενός καταστροφικού πολέμου. Από την άλλη πλευρά υπήρχε ο κίνδυνος η ειρήνη να επιτευχθεί μόνο μέσα από την αποδοχή ξένων στρατιωτικών επιβολών, εδαφικών παραχωρήσεων και πολιτικής εξάρτησης.
Ο Μεταξάς προσπάθησε να αποτρέψει την ιταλική επίθεση μέσω της ουδετερότητας, των διπλωματικών επαφών και της αποφυγής προκλήσεων. Όταν οι προσπάθειες αυτές απέτυχαν, επέλεξε την απόρριψη των απαιτήσεων του Μουσολίνι.
Παράλληλα, η ίδια η ομιλία πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ιστορική πηγή με συγκεκριμένα όρια. Πρόκειται για την παρουσίαση των γεγονότων από τον ίδιο τον πρωθυπουργό, σε μια συνάντηση με σαφή πολιτικό και επικοινωνιακό σκοπό. Περιλαμβάνει προσωπικές εκτιμήσεις, πληροφορίες που ο ίδιος ισχυριζόταν ότι διέθετε και επιχειρήματα με τα οποία επιδίωκε να εξασφαλίσει την υποστήριξη των δημοσιογράφων.
Η ιστορική έρευνα οφείλει επομένως να διαχωρίζει τα επιβεβαιωμένα γεγονότα από τις εκτιμήσεις, τις προθέσεις και τις πολιτικές ερμηνείες των πρωταγωνιστών.
Παρά αυτές τις αναγκαίες επιφυλάξεις, το βασικό συμπέρασμα παραμένει ισχυρό: το «Όχι» της 28ης Οκτωβρίου δεν εμφανίστηκε ξαφνικά ως αυθόρμητη απάντηση σε μια απροσδόκητη διπλωματική επίσκεψη. Είχε προηγηθεί μια μακρά και δύσκολη διαδικασία κατά την οποία η ελληνική κυβέρνηση είχε αντιληφθεί ότι οι επιδιώξεις της φασιστικής Ιταλίας ήταν ασυμβίβαστες με τη διατήρηση της πλήρους ελληνικής κυριαρχίας.
Η απόφαση που δεν εξασφάλιζε τη νίκη, αλλά υπερασπίστηκε το δικαίωμα της Ελλάδας να παραμείνει ελεύθερη
Η ιστορία της 28ης Οκτωβρίου 1940 δεν εξαντλείται σε ένα διπλωματικό τελεσίγραφο, σε μια φράση που ειπώθηκε μέσα στη νύχτα ή σε έναν εθνικό εορτασμό που επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο. Είναι πρωτίστως η ιστορία μιας χώρας που βρέθηκε αντιμέτωπη με τη σκληρότερη ίσως μορφή πολιτικού εκβιασμού: να επιλέξει ανάμεσα στον κίνδυνο μιας στρατιωτικής καταστροφής και στην αποδοχή μιας εξωτερικά επιβαλλόμενης υποταγής. Η απόφαση της ελληνικής κυβέρνησης να απορρίψει το ιταλικό τελεσίγραφο αποκτά το πραγματικό της μέγεθος όταν εξεταστεί μέσα στο σύνολο αυτών των συνθηκών και όχι αποκομμένη από τις διπλωματικές, στρατιωτικές και κοινωνικές πραγματικότητες της εποχής.
Ο Ιωάννης Μεταξάς δεν αγνοούσε τον κίνδυνο. Γνώριζε ότι η Ιταλία διέθετε ισχυρότερες στρατιωτικές δυνατότητες, ότι η Γερμανία μπορούσε να μεταβάλει καταλυτικά τους συσχετισμούς και ότι η Ελλάδα δεν είχε τις υλικές δυνάμεις να αντιμετωπίσει μόνη της έναν μακροχρόνιο πόλεμο εναντίον μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων. Η αναζήτηση διπλωματικών διεξόδων δεν ήταν συνεπώς ένδειξη έλλειψης αποφασιστικότητας, αλλά αναγνώριση των πραγματικών περιορισμών της χώρας. Εκείνο που τελικά καθόρισε την επιλογή του ήταν η εκτίμηση ότι οι διαθέσιμες λύσεις υποχώρησης δεν εξασφάλιζαν την ανεξαρτησία, αλλά οδηγούσαν σε μια διαφορετική μορφή εθνικής ήττας.
Η απόρρητη ενημέρωση της 30ής Οκτωβρίου φωτίζει με ιδιαίτερη καθαρότητα αυτή τη διάσταση. Η απειλή δεν περιοριζόταν στην πιθανή κατάληψη ορισμένων στρατηγικών θέσεων. Περιλάμβανε τον κίνδυνο εδαφικών απωλειών, την πιθανή μετατροπή της Ελλάδας σε εξαρτημένο κράτος, την εμπλοκή της σε νέους στρατιωτικούς ανταγωνισμούς και την προοπτική μιας εσωτερικής πολιτικής διάσπασης ακόμη βαθύτερης από εκείνη του Εθνικού Διχασμού.
Η ιστορική αξιολόγηση, ωστόσο, δεν χρειάζεται να εξιδανικεύσει τον Μεταξά ούτε να αποσιωπήσει τον δικτατορικό χαρακτήρα του καθεστώτος του. Μια ώριμη ιστορική προσέγγιση μπορεί να αναγνωρίζει τη σημασία της απόφασής του για την υπεράσπιση της χώρας και ταυτόχρονα να καταγράφει με σαφήνεια την καταστολή, τη λογοκρισία και την κατάργηση των δημοκρατικών ελευθεριών που χαρακτήρισαν την εσωτερική του διακυβέρνηση. Η ιστορία δεν απαιτεί απόλυτους ήρωες ή απόλυτα απλουστευμένες εξηγήσεις. Απαιτεί πραγματικά γεγονότα, τεκμηρίωση και την ικανότητα να αναγνωρίζονται οι αντιφάσεις τους.
Πάνω απ’ όλα, η επέτειος ανήκει στους ανθρώπους που επωμίστηκαν τις συνέπειες αυτής της απόφασης. Στους στρατιώτες που πολέμησαν στα βουνά της Ηπείρου και της Αλβανίας, στις οικογένειες που αποχωρίστηκαν τους δικούς τους, στους πολίτες που υπέμειναν τις στερήσεις, στους τραυματίες, στους νεκρούς και σε όσους συνέχισαν να αντιστέκονται κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Η συλλογική προσφορά τους ήταν εκείνη που έδωσε ιστορική υπόσταση στην άρνηση της ελληνικής κυβέρνησης.
Το πραγματικό μεγαλείο του «Όχι» δεν βρίσκεται στην πεποίθηση ότι η νίκη ήταν εξασφαλισμένη. Βρίσκεται στο γεγονός ότι η αντίσταση επιλέχθηκε ενώ η ήττα αποτελούσε υπαρκτό και σοβαρό ενδεχόμενο. Αυτή είναι η ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στην εύκολη επίκληση του πατριωτισμού και στην πραγματική ανάληψη του κόστους που συνεπάγεται η υπεράσπιση της ανεξαρτησίας.
Ογδόντα έξι χρόνια μετά, τα γεγονότα εκείνης της περιόδου μάς υπενθυμίζουν ότι η εθνική κυριαρχία δεν είναι μια αφηρημένη διακήρυξη. Είναι η δυνατότητα ενός λαού να αποφασίζει για την πολιτική του πορεία, για τα σύνορά του, για τις διεθνείς συνεργασίες του και για το μέλλον του χωρίς εξωτερικό καταναγκασμό. Η δυνατότητα αυτή απαιτεί διπλωματία, προετοιμασία, κοινωνική συνοχή, ισχυρούς θεσμούς και, σε ακραίες περιστάσεις, την ετοιμότητα να υπερασπιστεί κανείς όσα δεν μπορούν να παραχωρηθούν.
Η 28η Οκτωβρίου 1940 παραμένει ιστορική όχι επειδή η Ελλάδα γνώριζε ότι θα νικούσε, αλλά επειδή αρνήθηκε να παραδώσει την ανεξαρτησία της ως αντάλλαγμα για την αποφυγή του πολέμου.
Και ίσως αυτό είναι το βαθύτερο δίδαγμα της επετείου: η ελευθερία δεν διασφαλίζεται μόνο από την ισχύ εκείνων που την υπερασπίζονται, αλλά και από την αποφασιστικότητά τους να μη δεχθούν ότι η ισχύς των άλλων μπορεί να καταργήσει το δικαίωμά τους να υπάρχουν ως ελεύθεροι.