Κάθε χρόνο, στις 2 Οκτωβρίου, η διεθνής κοινότητα στρέφει την προσοχή της σε μια αρχή που μοιάζει αυτονόητη, αλλά εξακολουθεί να δοκιμάζεται καθημερινά σε πολέμους, κοινωνικές συγκρούσεις, οικογενειακή και έμφυλη βία, ρατσισμό, μισαλλοδοξία, εκφοβισμό και κάθε μορφή καταπίεσης: την επιλογή της μη βίας ως τρόπου επίλυσης των διαφορών και υπεράσπισης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Η ημέρα που συχνά αποκαλείται «Παγκόσμια Ημέρα κατά της Βίας» έχει την επίσημη ονομασία Διεθνής Ημέρα Μη Βίας – International Day of Non-Violence. Καθιερώθηκε από τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών και δεν επιλέχθηκε τυχαία η 2α Οκτωβρίου. Είναι η ημερομηνία γέννησης του Μαχάτμα Γκάντι, ο οποίος γεννήθηκε στις 2 Οκτωβρίου 1869 και συνδέθηκε διεθνώς με τη φιλοσοφία και την πολιτική πρακτική της μη βίαιης αντίστασης.
Η συγκεκριμένη ημέρα δεν περιορίζεται σε μια γενική ευχή για ειρήνη. Αποτελεί μια παγκόσμια υπενθύμιση ότι η βία δεν είναι αναπόφευκτος τρόπος αντιμετώπισης των συγκρούσεων και ότι η εκπαίδευση, ο διάλογος, η ανοχή, ο σεβασμός των δικαιωμάτων και η ειρηνική διεκδίκηση μπορούν να αποτελέσουν πραγματικά εργαλεία κοινωνικής αλλαγής.
Πότε γιορτάζεται;
Η Διεθνής Ημέρα Μη Βίας γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 2 Οκτωβρίου.
Η ημερομηνία συμπίπτει με τα γενέθλια του Μαχάτμα Γκάντι, ηγέτη του κινήματος για την ανεξαρτησία της Ινδίας και μιας από τις ιστορικές προσωπικότητες που συνέδεσαν όσο λίγες το όνομά τους με την οργανωμένη μη βίαιη αντίσταση.
Η επιλογή της ημερομηνίας έχει επομένως ιδιαίτερο συμβολισμό: η μη βία δεν παρουσιάζεται ως παθητικότητα ή αδιαφορία απέναντι στην αδικία, αλλά ως συνειδητή επιλογή δράσης χωρίς προσφυγή στη βία.
Πότε καθιερώθηκε επίσημα;
Η Διεθνής Ημέρα Μη Βίας καθιερώθηκε από τη Γενική Συνέλευση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών το 2007, με το ψήφισμα A/RES/61/271.
Το ψήφισμα εγκρίθηκε στις 15 Ιουνίου 2007 χωρίς ψηφοφορία και προέβλεψε ότι από την 62η Σύνοδο της Γενικής Συνέλευσης και έπειτα η 2α Οκτωβρίου θα τηρείται κάθε χρόνο ως Διεθνής Ημέρα Μη Βίας. Παράλληλα, τα κράτη-μέλη, οι οργανισμοί του ΟΗΕ, οι περιφερειακοί οργανισμοί, οι μη κυβερνητικές οργανώσεις και οι πολίτες κλήθηκαν να συμμετέχουν στον εορτασμό και στη διάδοση του μηνύματος της μη βίας.
Η πρόταση είχε ιδιαίτερα μεγάλη διεθνή υποστήριξη: κατά την παρουσίασή της στη Γενική Συνέλευση είχε την υποστήριξη 140 συνυποστηρικτών, γεγονός που ο ΟΗΕ συνέδεσε με την ευρεία απήχηση της αρχής της μη βίας.
Πότε γιορτάστηκε για πρώτη φορά;
Η πρώτη επίσημη εορτή της Διεθνούς Ημέρας Μη Βίας πραγματοποιήθηκε στις 2 Οκτωβρίου 2007, λίγους μήνες μετά την απόφαση της Γενικής Συνέλευσης.
Στην έδρα των Ηνωμένων Εθνών πραγματοποιήθηκε ειδική άτυπη ολομέλεια της Γενικής Συνέλευσης για την πρώτη επίσημη τήρηση της Ημέρας Μη Βίας. Ο τότε Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Ban Ki-moon μίλησε στις 2 Οκτωβρίου 2007 για την πρώτη αυτή επέτειο.
Πού γιορτάστηκε για πρώτη φορά;
Η πρώτη επίσημη εκδήλωση του ΟΗΕ πραγματοποιήθηκε στην έδρα των Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη, στις 2 Οκτωβρίου 2007.
Είναι σημαντική εδώ μια διευκρίνιση: δεν σημαίνει ότι εκείνη την ημέρα δεν οργανώθηκαν εκδηλώσεις και σε άλλα σημεία του κόσμου. Η Νέα Υόρκη αποτελεί τον τόπο της πρώτης επίσημης εορτής στο πλαίσιο του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, με συνεδρίαση της Γενικής Συνέλευσης αφιερωμένη στην επέτειο.
Γιατί επιλέχθηκε ο Μαχάτμα Γκάντι;
Ο Γκάντι έγινε διεθνώς γνωστός για την εφαρμογή της μη βίαιης πολιτικής και κοινωνικής αντίστασης στον αγώνα κατά της βρετανικής κυριαρχίας στην Ινδία.
Η φιλοσοφία του δεν σήμαινε απλώς «να μην επιτίθεσαι». Η μη βία αντιμετωπιζόταν ως ενεργητική στάση απέναντι στην αδικία: αντίσταση χωρίς φυσική βία, πολιτική ανυπακοή, κινητοποίηση της κοινωνίας, επιμονή στην αλήθεια και προσπάθεια αλλαγής χωρίς εξόντωση ή ταπείνωση του αντιπάλου.
Για τον λόγο αυτό η 2α Οκτωβρίου επιλέχθηκε ώστε η ημερομηνία γέννησής του να λειτουργεί ως αφετηρία μιας πολύ ευρύτερης παγκόσμιας συζήτησης για τη μη βία. Ο ίδιος ο ΟΗΕ τον χαρακτηρίζει πρωτοπόρο της φιλοσοφίας και της στρατηγικής της μη βίας.
Ποιος είναι ο βασικός σκοπός της Ημέρας;
Ο βασικός σκοπός της Διεθνούς Ημέρας Μη Βίας ορίζεται με αρκετή σαφήνεια από τον ΟΗΕ: η διάδοση του μηνύματος της μη βίας, ιδιαίτερα μέσω της εκπαίδευσης και της ενημέρωσης της κοινωνίας.
Ο στόχος όμως είναι ευρύτερος. Η ημέρα επιδιώκει να ενισχύσει:
Την κουλτούρα ειρήνης. Η ειρήνη δεν θεωρείται απλώς απουσία πολέμου. Συνδέεται με κοινωνίες στις οποίες οι διαφορές αντιμετωπίζονται χωρίς βία.
Την ανεκτικότητα και την αλληλοκατανόηση. Πολιτισμικές, πολιτικές, θρησκευτικές ή κοινωνικές διαφορές δεν χρειάζεται να μετατρέπονται σε έχθρα.
Την εκπαίδευση στη μη βία. Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στα σχολεία, στις οικογένειες και στις κοινωνικές δομές, ώστε η ειρηνική επίλυση των συγκρούσεων να μαθαίνεται από μικρή ηλικία.
Τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η μη βία συνδέεται στενά με τον σεβασμό της ελευθερίας, της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Τον διάλογο αντί της σύγκρουσης. Η διαφωνία είναι αναπόφευκτη σε μια κοινωνία. Η μετατροπή της όμως σε βία δεν είναι.
Το σχετικό ψήφισμα του ΟΗΕ συνδέει ρητά τη μη βία με την ειρήνη, την ανεκτικότητα και την κατανόηση, υπογραμμίζοντας τον οικουμενικό χαρακτήρα αυτών των αρχών.
Τι συμβολίζει η 2α Οκτωβρίου;
Η ημέρα συμβολίζει πρωτίστως την πεποίθηση ότι η δύναμη δεν ταυτίζεται με τη βία.
Συμβολίζει τη δυνατότητα να διεκδικεί κάποιος δικαιώματα χωρίς να καταφεύγει στην καταστροφή. Τη δυνατότητα μιας κοινωνίας να συγκρούεται πολιτικά και κοινωνικά χωρίς να μετατρέπει τον αντίπαλο σε εχθρό που πρέπει να εξοντωθεί. Την αξία του διαλόγου απέναντι στο μίσος, της συμφιλίωσης απέναντι στην εκδίκηση και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας απέναντι στην επιβολή.
Και κυρίως συμβολίζει κάτι ακόμη πιο δύσκολο: ότι η μη βία δεν είναι απραξία.
Μπορεί να περιλαμβάνει διαμαρτυρία, αντίσταση, απεργία, πολιτική ανυπακοή, δημόσιο λόγο, διεκδίκηση και κοινωνική κινητοποίηση. Η ειδοποιός διαφορά είναι ότι επιχειρεί να επιτύχει τον στόχο της χωρίς να καταφεύγει στη φυσική βία.
Το «δεμένο όπλο» και ο συμβολισμός του
Ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα διεθνή εικαστικά σύμβολα της μη βίας είναι το γλυπτό «Non-Violence» ή «Knotted Gun» — το περίστροφο με την κάννη δεμένη σε κόμπο.
Το έργο δημιουργήθηκε από τον Σουηδό καλλιτέχνη Carl Fredrik Reuterswärd και αντίγραφό του βρίσκεται έξω από την έδρα του ΟΗΕ στη Νέα Υόρκη.
Η εικόνα είναι ισχυρή ακριβώς επειδή δεν καταστρέφει το όπλο: το καθιστά ανίκανο να πυροβολήσει. Με αυτόν τον τρόπο μεταφέρει οπτικά την ιδέα της άρνησης της βίας. Ο ΟΗΕ σημειώνει ότι το «Knotted Gun» αποτελεί σύμβολο του Non-Violence Project Foundation· δεν αποτελεί το επίσημο έμβλημα της ίδιας της Διεθνούς Ημέρας, παρότι έχει συνδεθεί πολύ έντονα με το μήνυμά της.
Μη βία δεν σημαίνει μόνο απουσία πολέμου
Όταν μιλάμε για βία, η σκέψη πηγαίνει συνήθως στους πολέμους. Η έννοια όμως είναι πολύ ευρύτερη.
Η αρχή της μη βίας αφορά την ενδοοικογενειακή βία, τη βία κατά των γυναικών και των παιδιών, τον σχολικό εκφοβισμό, τη ρατσιστική και θρησκευτική βία, τις επιθέσεις λόγω διαφορετικότητας, τη βία στους δημόσιους χώρους, καθώς και μορφές κοινωνικού αποκλεισμού και μίσους που μπορούν να δημιουργήσουν το έδαφος για πραγματικές επιθέσεις.
Γι’ αυτό και η Ημέρα έχει έντονο εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Δεν αφορά αποκλειστικά κυβερνήσεις, διπλωμάτες και διεθνείς οργανισμούς. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν ο ένας τον άλλον στην οικογένεια, στο σχολείο, στην εργασία, στην κοινωνία και στον δημόσιο διάλογο.
Η εκπαίδευση ως βασικό όπλο απέναντι στη βία
Ο ΟΗΕ δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην εκπαίδευση και στη δημόσια ενημέρωση.
Και αυτό έχει σημασία. Η βία πολύ συχνά δεν εμφανίζεται ξαφνικά. Προηγούνται η απαξίωση του άλλου, η προσβολή, η καλλιέργεια μίσους, η δαιμονοποίηση ομάδων ανθρώπων, ο εκφοβισμός και η αντίληψη ότι η δύναμη δίνει δικαίωμα επιβολής.
Η πρόληψη επομένως αρχίζει πολύ πριν από τη στιγμή της σύγκρουσης. Αρχίζει με την εκπαίδευση στον σεβασμό, στην αποδοχή της διαφορετικής άποψης, στην αυτοσυγκράτηση, στη διαπραγμάτευση και στην ειρηνική επίλυση των διαφορών.
Ένα μήνυμα που παραμένει επίκαιρο
Η ύπαρξη μιας Διεθνούς Ημέρας Μη Βίας δεν σημαίνει ότι μία συμβολική ημερομηνία μπορεί να εξαφανίσει τις συγκρούσεις του κόσμου.
Μπορεί όμως να υπενθυμίζει μια κρίσιμη αρχή: καμία κοινωνία δεν μπορεί να οικοδομήσει πραγματική και διαρκή ειρήνη εάν συνηθίσει τη βία ως φυσιολογικό μέσο επίλυσης των διαφορών της.
Κάθε φορά που η βία θεωρείται η εύκολη λύση, υπάρχει κίνδυνος να δημιουργήσει έναν νέο κύκλο βίας. Αντίθετα, ο διάλογος, η δικαιοσύνη, η εκπαίδευση, ο σεβασμός και η ειρηνική διεκδίκηση επιχειρούν να αντιμετωπίσουν τη σύγκρουση χωρίς να δημιουργούν το επόμενο θύμα.
Η ειρήνη αρχίζει πολύ πριν σταματήσουν τα όπλα
Η Διεθνής Ημέρα Μη Βίας της 2ας Οκτωβρίου είναι τελικά κάτι περισσότερο από μια ημερομηνία στο ημερολόγιο του ΟΗΕ. Είναι μια υπενθύμιση προς κράτη, κοινωνίες αλλά και κάθε άνθρωπο ξεχωριστά ότι η βία δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως αναπόφευκτη συνέπεια της διαφωνίας.
Από την πρώτη επίσημη εορτή της στις 2 Οκτωβρίου 2007 στη Νέα Υόρκη, το μήνυμα παραμένει σταθερό: η κοινωνική αλλαγή, η υπεράσπιση των δικαιωμάτων, η αντίσταση στην αδικία και η επίλυση των διαφορών μπορούν να αναζητηθούν χωρίς την καταστροφή της ανθρώπινης ζωής και αξιοπρέπειας.
Η μη βία δεν σημαίνει ότι δεν αντιδρούμε στην αδικία. Σημαίνει ότι αρνούμαστε να γίνουμε μέρος του ίδιου κύκλου βίας που επιδιώκουμε να σταματήσουμε.
Και ίσως αυτό να είναι το ουσιαστικότερο μήνυμα της ημέρας: η ειρήνη δεν αρχίζει όταν τελειώσει ένας πόλεμος. Αρχίζει πολύ νωρίτερα — από τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνουμε να διαφωνούμε, να διεκδικούμε, να αντιστεκόμαστε και τελικά να συνυπάρχουμε χωρίς να καταφεύγουμε στη βία.
Discover more from Scripta manent
Subscribe to get the latest posts sent to your email.