Υπάρχουν πρόσωπα που δεν χωρούν εύκολα σε μια «απλή» βιογραφία, γιατί η ίδια η ζωή τους μοιάζει με γέφυρα ανάμεσα σε δύο κόσμους. Ο Ιωάννης Καποδίστριας (1776–1831) υπήρξε ένας τέτοιος άνθρωπος: γεννημένος στην Κέρκυρα της εποχής των μεγάλων ευρωπαϊκών ανακατατάξεων, εκπαιδεύτηκε ως γιατρός αλλά αναδείχθηκε ως πολιτικός και διπλωμάτης πρώτης γραμμής, υπηρετώντας σε κέντρα αποφάσεων που σπάνια άνοιγαν τις πόρτες τους σε έναν Έλληνα της περιφέρειας. Και όμως, κατάφερε να βρεθεί στον πυρήνα της ευρωπαϊκής διπλωματίας, να συμμετάσχει στη διαμόρφωση της μεταναπολεόντειας τάξης πραγμάτων και να κερδίσει κύρος που ξεπερνούσε κατά πολύ τα σύνορα της πατρίδας του.
Όταν η Ελληνική Επανάσταση έψαχνε όχι μόνο ήρωες των πεδίων των μαχών αλλά και κρατικό νου, ο Καποδίστριας φάνηκε—στα μάτια πολλών—ως η πιο «έτοιμη» προσωπικότητα για να αναλάβει το ακατόρθωτο: να μετατρέψει μια εξεγερμένη κοινωνία, εξαντλημένη από πόλεμο, εμφύλιες συγκρούσεις, φτώχεια και τοπικισμούς, σε λειτουργικό σύγχρονο κράτος. Το 1827 η Εθνοσυνέλευση τον εξέλεξε πρώτο Κυβερνήτη του νέου ελληνικού κράτους, με θητεία επτά ετών· από το 1828 ως το 1831 προσπάθησε να θεμελιώσει θεσμούς, οικονομία, διοίκηση, εκπαίδευση και ασφάλεια σχεδόν από το μηδέν.
Όμως η ιστορία του δεν είναι μόνο ιστορία δημιουργίας. Είναι και ιστορία σύγκρουσης: σύγκρουσης ανάμεσα στο «κεντρικό κράτος» που προσπαθούσε να γεννηθεί και στα ισχυρά τοπικά δίκτυα εξουσίας που είχαν συγκροτηθεί μέσα στην Επανάσταση· ανάμεσα σε μια πειθαρχημένη αντίληψη διοίκησης και σε μια κοινωνία που είχε μάθει να λειτουργεί με προσωπικές σχέσεις, οπλαρχηγούς, προεστούς και τοπικά προνόμια. Το τέλος του υπήρξε δραματικό: δολοφονήθηκε στο Ναύπλιο, έξω από τον ναό του Αγίου Σπυρίδωνα, τον Σεπτέμβριο του 1831—ένα γεγονός που δεν σφράγισε μόνο τη μοίρα ενός ανθρώπου, αλλά άφησε την Ελλάδα να παλεύει για δεκαετίες με το ίδιο, θεμελιώδες ερώτημα: πόσο δύσκολο είναι να χτίσεις κοινό κράτος όταν η εξουσία είναι ακόμη «τοπική υπόθεση»;
1) Καταγωγή, παιδικά χρόνια και σπουδές (1776–1800)
Ο Ιωάννης Καποδίστριας γεννήθηκε το 1776 στην Κέρκυρα, σε μια κοινωνία με έντονες ευρωπαϊκές επιρροές λόγω της ιστορικής διαδρομής των Επτανήσων. Η μόρφωσή του υπήρξε επιμελημένη και προσανατολισμένη στην ευρωπαϊκή παιδεία της εποχής. Σπούδασε ιατρική (και ευρύτερα επιστήμες που συνδέονταν με τη δημόσια διοίκηση και τη φιλοσοφία του Διαφωτισμού), σε μια περίοδο όπου η ιατρική δεν ήταν μόνο επάγγελμα, αλλά και δρόμος προς την κοινωνική προσφορά, τη δημόσια υγεία και τη διοικητική οργάνωση.
Σημαντικό στοιχείο της προσωπικότητάς του ήταν ότι από νωρίς έβλεπε την κοινωνία ως «σύνολο» που χρειάζεται οργάνωση και κανόνες. Αυτό θα τον ακολουθήσει αργότερα, όταν θα κληθεί να κυβερνήσει: ο Καποδίστριας δεν υπήρξε ρομαντικός ρήτορας της πολιτικής· υπήρξε άνθρωπος συστημάτων, τάξης, θεσμών και ρυθμίσεων.
2) Η πρώτη πολιτική εμπειρία στα Επτάνησα: από την τοπική διοίκηση στη μεγάλη σκηνή (1800–1807)
Η Κέρκυρα και τα Επτάνησα, μέσα από αλλεπάλληλες αλλαγές κυριαρχίας, υπήρξαν «εργαστήριο» διοικητικών πειραμάτων. Σε αυτό το περιβάλλον ο Καποδίστριας ανέλαβε καθήκοντα που τον έφεραν σε επαφή με τη διαχείριση δημόσιων υποθέσεων: διοίκηση, θεσμούς, ισορροπίες, διεθνείς επιρροές.
Εδώ διαμορφώθηκε ο πυρήνας της πολιτικής του ταυτότητας:
- πίστη στην κρατική οργάνωση ως προϋπόθεση ελευθερίας,
- δυσπιστία απέναντι στην ασυδοσία της «ισχύος των προσώπων»,
- προτίμηση σε δομές που επιβάλλουν κανόνες, ακόμη κι αν αυτό προκαλεί αντιδράσεις.
3) Στη ρωσική διπλωματία: η άνοδος ενός Έλληνα στην κορυφή της Ευρώπης (1809–1822)
Η διεθνής του πορεία απογειώθηκε όταν εντάχθηκε στον διπλωματικό μηχανισμό της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Από τις αρχές του 1816 εργάστηκε στην Αγία Πετρούπολη στο Υπουργείο Εξωτερικών, αποκτώντας κεντρικό ρόλο στις υποθέσεις της ρωσικής εξωτερικής πολιτικής.
Η περίοδος αυτή είναι καθοριστική για να καταλάβουμε γιατί αργότερα θεωρήθηκε «η καλύτερη επιλογή» για την Ελλάδα: ο Καποδίστριας απέκτησε εμπειρία σε:
- ισορροπίες μεγάλων δυνάμεων,
- διαπραγματεύσεις υψηλού επιπέδου,
- σχεδιασμό πολιτικής σε ευρωπαϊκή κλίμακα,
- αντίληψη του κράτους ως μηχανισμού που χρειάζεται συνοχή και συνέχεια.
Σε αρκετές πηγές αναφέρεται ότι διετέλεσε Υπουργός Εξωτερικών της Ρωσικής Αυτοκρατορίας (ή σε εξαιρετικά υψηλή θέση ισοδύναμη με κορυφαία διεύθυνση της εξωτερικής πολιτικής) κατά την περίοδο 1816–1822.
Παράλληλα, ο Καποδίστριας παρέμενε Έλληνας στην καρδιά και στην πολιτική του σκέψη: γνώριζε τα Επτάνησα, παρακολουθούσε τα ελληνικά πράγματα και είχε πλήρη επίγνωση πως, χωρίς διεθνή νομιμοποίηση και προσεκτική διπλωματία, η ελληνική υπόθεση θα κινδύνευε να συντριβεί ανάμεσα στις μεγάλες στρατηγικές των αυτοκρατοριών.
4) Η απόσταση από τη Φιλική Εταιρεία και η δύσκολη ισορροπία (1817–1826)
Γνωρίζουμε ότι ενημερώθηκε για τα επαναστατικά σχέδια της Φιλικής Εταιρείας.
Ωστόσο, η θέση του σε ξένο κράτος και η προσήλωσή του στη διπλωματική στρατηγική τον οδηγούσαν σε μια στάση προσεκτική: ο Καποδίστριας πίστευε πως η ελληνική υπόθεση έπρεπε να κερδίσει χρόνο, διεθνή στήριξη και θεσμική αναγνώριση. Αυτό τον έφερε συχνά σε δύσκολη θέση: για κάποιους φαινόταν «συγκρατημένος» έως και «ψυχρός», για άλλους ήταν ο μόνος που έβλεπε τη μεγάλη εικόνα.
5) Γενεύη και διεθνές κύρος: η «ελληνική υπόθεση» μέσα από την Ευρώπη (1822–1827)
Μετά την αποχώρησή του από την ενεργό ρωσική διπλωματική ηγεσία, εγκαταστάθηκε στη Γενεύη, όπου το κύρος του ήταν μεγάλο και η φήμη του ως ευρωπαϊκού πολιτικού ιδιαίτερα υψηλή.
Από εκεί παρακολουθούσε την εξέλιξη της Ελληνικής Επανάστασης, ενώ η Ευρώπη, σταδιακά, άρχισε να αντιμετωπίζει το ελληνικό ζήτημα όχι μόνο ως «εσωτερική εξέγερση» της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αλλά και ως διεθνές πολιτικό ζήτημα.
Η συγκυρία του 1827 υπήρξε κομβική: η Ελλάδα χρειαζόταν ενιαία διοίκηση, διεθνή εκπροσώπηση και θεσμική ανασυγκρότηση. Έτσι, η Γ΄ Εθνοσυνέλευση τον εξέλεξε πρώτο Κυβερνήτη.
6) Άφιξη στην Ελλάδα και το τεράστιο καθήκον: «να υπάρξει κράτος» (1828)
Ο Καποδίστριας έφτασε στην Ελλάδα το 1828 και έπρεπε να αντιμετωπίσει μια πραγματικότητα σκληρή:
- υποδομές ελάχιστες,
- οικονομία διαλυμένη,
- διοίκηση αποσπασματική,
- τοπικές ένοπλες δυνάμεις με δικές τους ιεραρχίες,
- κοινωνία τραυματισμένη από πόλεμο και εσωτερικές συγκρούσεις.
Το πολιτικό του όραμα ήταν σαφές: πρώτα σταθεροποίηση και θεσμοί, μετά ευρύτερη πολιτική συμμετοχή. Σε αρκετές αφηγήσεις τονίζεται ότι δεν εμπιστευόταν εύκολα τους πρωταγωνιστές της Επανάστασης ως διαχειριστές εξουσίας και θεωρούσε πως η χώρα χρειαζόταν ένα είδος «φωτισμένης» κεντρικής διοίκησης για να σταθεί στα πόδια της.
7) Το έργο του ως Κυβερνήτη: θεμέλια διοίκησης, οικονομίας, παιδείας
Παρά τη μικρή χρονική διάρκεια της διακυβέρνησής του, το αποτύπωμά του συνδέθηκε με μια προσπάθεια κρατικής οικοδόμησης σε πολλαπλά επίπεδα:
7.1 Δημόσια διοίκηση και θεσμοί
Οργάνωσε κεντρικούς μηχανισμούς διοίκησης, επιδιώκοντας:
- ενιαία εφαρμογή αποφάσεων,
- περιορισμό αυθαίρετων τοπικών εξουσιών,
- λειτουργία υπηρεσιών που θα υπηρετούν το «κοινό» και όχι φατρίες.
Αυτό ήταν αναγκαίο για τη δημιουργία κράτους, αλλά πολιτικά εκρηκτικό, γιατί έθιγε παγιωμένα συμφέροντα.
7.2 Οικονομική ανασυγκρότηση και στοιχειώδης κρατική λειτουργία
Προσπάθησε να βάλει κανόνες στα δημόσια οικονομικά, να συγκροτήσει μηχανισμούς είσπραξης και διαχείρισης πόρων και να δώσει στο κράτος στοιχειώδη λειτουργικότητα. (Η γενική κατεύθυνση της πολιτικής του, όπως περιγράφεται σε βιογραφικές πηγές, ήταν πρόγραμμα εκσυγχρονισμού και αναδιοργάνωσης.)
7.3 Παιδεία και κοινωνική μέριμνα
Η παιδεία για τον Καποδίστρια δεν ήταν «πολυτέλεια». Τη θεωρούσε εργαλείο εθνικής συγκρότησης: χωρίς εκπαίδευση, δεν υπάρχει διοίκηση, δεν υπάρχουν επαγγέλματα, δεν υπάρχει κοινή πολιτική συνείδηση.
7.4 Ασφάλεια και συγκρότηση έννομης τάξης
Σε μια χώρα όπου τα όπλα ήταν διάχυτα και οι τοπικοί συσχετισμοί ισχύος εύθραυστοι, η εγκαθίδρυση τάξης ήταν κρίσιμο θέμα. Κάθε κίνηση προς «κεντρικό έλεγχο» προκαλούσε αντιδράσεις όσων ένιωθαν ότι χάνουν αυτονομία.
8) Η σύγκρουση με τις τοπικές δυνάμεις και η πολιτική πόλωση
Το μεγαλύτερο δράμα της διακυβέρνησής του ήταν ότι το κράτος που προσπαθούσε να χτίσει έπρεπε να στηριχθεί πάνω σε ανθρώπους και ομάδες που—πολλές φορές—δεν ήθελαν να παραδώσουν την ισχύ που είχαν αποκτήσει μέσα στον πόλεμο.
Η αντιπαράθεση κορυφώθηκε με ισχυρές οικογένειες και παράγοντες, ανάμεσά τους και η οικογένεια Μαυρομιχάλη. Η σύλληψη/φυλάκιση του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη παρουσιάζεται ως κομβικό σημείο που όξυνε θανάσιμα την ένταση.
9) Η δολοφονία στο Ναύπλιο (27 Σεπτεμβρίου 1831) και οι συνέπειες
Στις 27 Σεπτεμβρίου 1831 (με αναφορές και στο παλαιό ημερολόγιο σε ορισμένες πηγές), ο Καποδίστριας δολοφονήθηκε στο Ναύπλιο, στα σκαλιά της εκκλησίας του Αγίου Σπυρίδωνα, πηγαίνοντας στη λειτουργία. Δράστες αναφέρονται ο Κωνσταντής και ο Γεώργιος Μαυρομιχάλης.
Η δολοφονία του είχε πολλαπλές συνέπειες:
- άφησε κενό εξουσίας σε ένα κράτος που ακόμη «δεν στεκόταν»,
- βάθυνε τη διχόνοια και την πολιτική αστάθεια,
- επιτάχυνε την ανάγκη εξωτερικής λύσης/εγγύησης για τη μορφή του πολιτεύματος (η χώρα θα οδηγηθεί λίγο αργότερα στη μοναρχική λύση).
10) Η ιστορική αξιολόγηση: αυταρχικός ή αναγκαίος θεμελιωτής;
Ο Καποδίστριας παραμένει μια μορφή που προκαλεί ισχυρές, συχνά αντίθετες αναγνώσεις:
- Για πολλούς είναι ο θεμελιωτής: ο άνθρωπος που έβαλε το «πρώτο σχέδιο» κράτους, όταν άλλοι έβλεπαν μόνο την επόμενη σύγκρουση.
- Για άλλους, η επιλογή του για ισχυρή κεντρική διοίκηση και ο περιορισμός της άμεσης πολιτικής συμμετοχής τον καθιστούν μορφή πιο «σκληρή» από όσο θα ήθελε μια επαναστατημένη κοινωνία.
Η αλήθεια, ιστορικά, συχνά βρίσκεται στη σύνθεσή τους: προσπάθησε να δημιουργήσει θεσμούς πριν υπάρξουν οι κοινωνικές προϋποθέσεις που τους στηρίζουν—και πλήρωσε το κόστος σε μια χώρα όπου οι θεσμοί δεν είχαν ακόμη γίνει κοινή συνήθεια.
Η ζωή του Ιωάννη Καποδίστρια μοιάζει με συμπυκνωμένη ιστορία της ίδιας της Ελλάδας στον 19ο αιώνα: μια χώρα που γεννιέται μέσα από πόλεμο, αναζητά διεθνή αναγνώριση, παλεύει με την εσωτερική πολυδιάσπαση και προσπαθεί να μεταμορφώσει την ελευθερία σε οργανωμένη πολιτεία. Ο Καποδίστριας δεν ήταν απλώς «ο πρώτος Κυβερνήτης». Υπήρξε ο πρώτος που επιχείρησε—με εργαλεία ευρωπαϊκής διπλωματίας και αντίληψης κράτους—να δώσει στην Ελλάδα κάτι δυσκολότερο από τη νίκη: σταθερή διοίκηση, θεσμούς, προοπτική.
Και ίσως εκεί βρίσκεται η διαχρονική του σημασία: μας υπενθυμίζει ότι ένα κράτος δεν χτίζεται μόνο με σύμβολα και ηρωισμούς, αλλά με καθημερινή οργάνωση, κανόνες, εκπαίδευση, εμπιστοσύνη και μια κοινή αίσθηση «δημοσίου συμφέροντος». Η δολοφονία του στο Ναύπλιο δεν αφαίρεσε μόνο μια προσωπικότητα· αφαίρεσε—για ένα κρίσιμο διάστημα—την πιθανότητα η Ελλάδα να περάσει πιο γρήγορα από την επανάσταση στη θεσμική κανονικότητα.
Αν, τελικά, θέλουμε μια φράση που να συνοψίζει την πολιτική του μοίρα, ίσως είναι αυτή: ο Καποδίστριας προσπάθησε να φτιάξει κράτος πριν συμφωνήσουν όλοι ότι το κράτος πρέπει να είναι κοινό—και γι’ αυτό το έργο του, είτε το θαυμάζει κανείς είτε το κρίνει, παραμένει από τα πιο καθοριστικά θεμέλια της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Discover more from Scripta manent
Subscribe to get the latest posts sent to your email.